Crazy Nauka

Dlaczego akurat o trzeciej nad ranem złe myśli spadają na człowieka jak grom z jasnego nieba? W jaki sposób zdobycze cywilizacji manipulują naszymi nocami? I skąd się wzięła tak częsta wśród ludzi praworęczność?

Posłuchajcie tego odcinka Podcastu Crazy Nauka! 

Zapraszamy również do naszej nowej serii wideopodcastów, przygotowywanej dla Polskiego Radia, pt. “Co poszło nie tak”. Mówimy w niej o katastrofach, które wstrząsnęły światem, a naszej narracji towarzyszą archiwalne nagrania z przepastnych zasobów Polskiego Radia!
https://www.youtube.com/watch?v=HmwYWaBjShk
https://open.spotify.com/show/3Bf6udAmvvMUYtjcgC9z1c?si=e7ed38d0f4ee484c&nd=1&dlsi=d4eca8e640224aa8 

Zachęcamy też do posłuchania naszej serii kryminalno-naukowej “Laboratorium zbrodni”, które tworzymy we współpracy z Polskim Radiem: 
https://open.spotify.com/show/5Sw33l0P1o2vDOErG6VGL2?si=b3068c6d99a34dac

Jeśli podobają Wam się nasze podcasty, rozważcie wsparcie nas na Patronite - dzięki Waszym wpłatom będziemy mogli utrzymać cotygodniowy rytm ukazywania się nowych odcinków: 
https://patronite.pl/crazynauka

Jeśli wolisz jednorazowo postawić nam kawę, to super. Dzięki! 😊
https://buycoffee.to/crazynauka 

A tu znajdziecie nasze koszulki 😊
https://kreatorium.com/pl/c/Crazy-Nauka/109  

Przygotowując ten odcinek, korzystaliśmy m.in. z tych źródeł:
https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2025.07.28.667301v2.full.pdf
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10404514/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31685950/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11893528/
https://www.psychiatrist.com/jcp/risk-for-suicide-and-homicide-peaks-at-night-nvdrs-data/
https://www.randolphnesse.com/articles/smoke-detector
https://harpers.org/archive/2013/08/segmented-sleep/

https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3003771

Ręczność u ludzi i innych naczelnych
https://doi.org/10.1037/bul0000229
https://doi.org/10.7554/eLife.77875

Skamieniałości
https://doi.org/10.1002/evan.21554

Lateralizacja mózgu
https://www.scientificamerican.com/article/evolutionary-origins-of-your-right-and-left-brain/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1691668

Leworęczni i hipoteza walki
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15875566/
https://doi.org/10.1038/s41598-019-51975-3

Genetyka
https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/genome-wide-association-study-identifies-48-common-genetic-varian/
https://doi.org/10.1038/s41467-024-46277-w

Kanibalizm budzi w nas głęboki wstręt, ale czy ta odraza jest wrodzona, czy ukształtowana przez kulturę? Dlaczego w różnych epokach i kulturach ludzie jedli innych ludzi? I czy zakaz kanibalizmu jest w istocie mechanizmem obronnym przed chorobami zakaźnymi? W drugiej części minicyklu o tabu sprawdzamy, co na ten temat mówią archeologia, genetyka i antropologia.

Posłuchajcie! 

Zapraszamy również do naszej nowej serii wideopodcastów, przygotowywanej dla Polskiego Radia, pt. “Co poszło nie tak”. Mówimy w niej o katastrofach, które wstrząsnęły światem, a naszej narracji towarzyszą archiwalne nagrania z przepastnych zasobów Polskiego Radia!
https://www.youtube.com/watch?v=HmwYWaBjShk
https://open.spotify.com/show/3Bf6udAmvvMUYtjcgC9z1c?si=e7ed38d0f4ee484c&nd=1&dlsi=d4eca8e640224aa8 

Zachęcamy też do posłuchania naszej serii kryminalno-naukowej “Laboratorium zbrodni”, które tworzymy we współpracy z Polskim Radiem: 
https://open.spotify.com/show/5Sw33l0P1o2vDOErG6VGL2?si=b3068c6d99a34dac

Jeśli podobają Wam się nasze podcasty, rozważcie wsparcie nas na Patronite - dzięki Waszym wpłatom będziemy mogli utrzymać cotygodniowy rytm ukazywania się nowych odcinków: 
https://patronite.pl/crazynauka

Jeśli wolisz jednorazowo postawić nam kawę, to super. Dzięki! 😊
https://buycoffee.to/crazynauka 

A tu znajdziecie nasze koszulki 😊
https://kreatorium.com/pl/c/Crazy-Nauka/109  

Przygotowując ten odcinek, korzystaliśmy m.in. z tych źródeł:

Marek Konarzewski, Na początku był głód, Warszawa 2005
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2605120123
https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2018_num_96_2_9197
https://www.cambridge.org/core/books/abs/divine-hunger/cannibalism-crossculturally/20BC552E39A6C56A6E9DCEBC19533A03
https://www.nature.com/articles/s41598-021-91712-3
https://www.sciencefocus.com/the-human-body/is-cannibalism-more-natural-than-we-think
https://www.sociostudies.org/upload/socionauki.ru/journal/seh/2021_2/002_Sack.pdf
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10328901/
https://thekeep.eiu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3514&context=theses

Opowiadamy o pierwszym - niepotwierdzonym jeszcze w 100 proc. - przypadku śmierci człowieka z powodu zakażenia wirusem Shamonda, występującym u bydła. I o tym, dlaczego - mimo że jest to przypadek odosobniony i naprawdę szczególny - rozpisują się o nim światowe media.

Posłuchajcie! 

Zapraszamy również do naszej nowej serii wideopodcastów, przygotowywanej dla Polskiego Radia, pt. “Co poszło nie tak”. Mówimy w niej o katastrofach, które wstrząsnęły światem, a naszej narracji towarzyszą archiwalne nagrania z przepastnych zasobów Polskiego Radia!
https://www.youtube.com/watch?v=HmwYWaBjShk
https://open.spotify.com/show/3Bf6udAmvvMUYtjcgC9z1c?si=e7ed38d0f4ee484c&nd=1&dlsi=d4eca8e640224aa8 

Zachęcamy też do posłuchania naszej serii kryminalno-naukowej “Laboratorium zbrodni”, które tworzymy we współpracy z Polskim Radiem: 
https://open.spotify.com/show/5Sw33l0P1o2vDOErG6VGL2?si=b3068c6d99a34dac

Jeśli podobają Wam się nasze podcasty, rozważcie wsparcie nas na Patronite - dzięki Waszym wpłatom będziemy mogli utrzymać cotygodniowy rytm ukazywania się nowych odcinków: 
https://patronite.pl/crazynauka

Jeśli wolisz jednorazowo postawić nam kawę, to super. Dzięki! 😊
https://buycoffee.to/crazynauka 

A tu znajdziecie nasze koszulki 😊
https://kreatorium.com/pl/c/Crazy-Nauka/109  

Przygotowując ten odcinek, korzystaliśmy m.in. z tych źródeł:
https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/severely-ill-patient-france-becomes-first-ever-human-infected-shamonda-virus
https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/france-reports-first-human-shamonda-virus-case-2026-10-22/
https://www.santepubliquefrance.fr/index.php/les-actualites/virus-shamonda-un-premier-cas-humain-detecte-en-france-que-sait
https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/what-is-shamonda-virus-what-are-risks-humans-animals-2026-10-22/

Czy kategoryczny zakaz kazirodztwa, obecny w wielu kulturach, ma uzasadnienie biologiczne? Jakie faktyczne szkody wyrządza chów wsobny? Przed Wami pierwsza część naszego minicyklu na temat tabu. 

Posłuchajcie! 

Zapraszamy również do naszej nowej serii wideopodcastów, przygotowywanej dla Polskiego Radia, pt. “Co poszło nie tak”. Mówimy w niej o katastrofach, które wstrząsnęły światem, a naszej narracji towarzyszą archiwalne nagrania z przepastnych zasobów Polskiego Radia!
https://www.youtube.com/watch?v=HmwYWaBjShk

https://open.spotify.com/show/3Bf6udAmvvMUYtjcgC9z1c?si=e7ed38d0f4ee484c&nd=1&dlsi=d4eca8e640224aa8 

Zachęcamy też do posłuchania naszej serii kryminalno-naukowej “Laboratorium zbrodni”, które tworzymy we współpracy z Polskim Radiem: 
https://open.spotify.com/show/5Sw33l0P1o2vDOErG6VGL2?si=b3068c6d99a34dac

Jeśli podobają Wam się nasze podcasty, rozważcie wsparcie nas na Patronite - dzięki Waszym wpłatom będziemy mogli utrzymać cotygodniowy rytm ukazywania się nowych odcinków: 
https://patronite.pl/crazynauka

Jeśli wolisz jednorazowo postawić nam kawę, to super. Dzięki! 😊
https://buycoffee.to/crazynauka 

A tu znajdziecie nasze koszulki 😊
https://kreatorium.com/pl/c/Crazy-Nauka/109  

Przygotowując ten odcinek, korzystaliśmy http://m.in. z tych źródeł:
Mechanizm i genetyka populacyjna
https://www.duckdna.org/syllabi/core/articles/03_Charlesworth_Willis_2009_nrg2664.pdf
https://www.nature.com/articles/nrg.2017.109
https://researchportal.murdoch.edu.au/esploro/outputs/journalArticle/The-costs-of-human-inbreeding-and/991005542790107891
https://arxiv.org/pdf/1407.7518
https://fenix.ciencias.ulisboa.pt/downloadFile/1688987299228277/Hedrick,%20Garcia-Dorado%20-%202016%20-%20Understanding%20Inbreeding%20Depression,%20Purging,%20and%20Genetic%20Rescue.pdf
https://www.nature.com/articles/s41467-020-14803-1

Ryzyko u ludzi
https://bradscholars.brad.ac.uk/entities/publication/640726cd-cd59-409b-88bc-3e9d64f5d09d
https://borninbradford.nhs.uk/our-impacts/publications/cousin-marriage-and-congenital-anomalies-in-a-multiethnic-birth-cohort/
https://public.3.basecamp.com/p/4g7LKjFpSURQLQTSJu1KzD4H/attachments/9465d50c-c180-11ef-a4f3-f28505eae2ff/download/genetic-counseling-screening-consanguineous.pdf
https://karger.com/hhe/article-abstract/21/2/108/158742/A-Study-of-Children-of-Incestuous-Matings
https://www.nature.com/articles/nature14618
https://eprints.gla.ac.uk/202153/
https://pure.eur.nl/en/publications/consanguineous-marriages-pearls-and-perils-geneva-international-c/
https://reproductive-health-journal.biomedcentral.com/articles/10.1186/1742-4755-6-17
https://iusnovum.lazarski.pl/iusnovum/article/download/1304/626/824

Przypadki ludzkie
https://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0005174
https://www.nature.com/articles/hdy201325
https://doaj.org/article/d50ec1936127464b8c6cbd43f1586d72
https://web.stanford.edu/~scheidel/incest.htm
https://afanporsaber.com/wp-content/uploads/2010/03/Ancestry-and-Pathology-in-King-Tutankhamuns-Family.pdf
https://www.research.ie/what-we-do/loveirishresearch/blog/first-degree-incest-in-early-ireland-ancient-genomes-uncover-a-dynastic-elite-in-irish-passage-tomb-societies/
https://www.nature.com/articles/s42003-025-09194-2
https://ideas.repec.org/a/nat/natcom/v12y2021i1d10.1038_s41467-021-25289-w.html
https://research.uni-luebeck.de/en/publications/the-complete-genome-sequence-of-a-neanderthal-from-the-altai-moun/
https://www.nybooks.com/articles/1997/03/06/outcasts-of-the-islands/
https://news.osu.edu/study-darwin-was-right-to-worry-that-marriage-to-his-cousin-affected-his-offspring/
https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1870_parliament_A292.html
https://www.mun.ca/biology/scarr/Rogaev_et_al_2009_Science%20326,817.pdf

Zwierzęta
https://digitalcommons.mtu.edu/michigantech-p/6022
https://digitalcommons.mtu.edu/michigantech-p/9890
https://nsuworks.nova.edu/cnso_bio_facarticles/455
https://www.mdpi.com/1424-2818/15/3/399
https://projekty.ncn.gov.pl/opisy/577956-en.pdf
https://collaborate.princeton.edu/en/publications/purging-of-strongly-deleterious-mutations-explains-long-term-pers/
https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/84062/
https://cgejournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40575-021-00111-4
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5249080
https://www.frontiersin.org/journals/veterinary-science/articles/10.3389/fvets.2023.1140417/pdf
https://aipl.arsusda.gov/publish/jds/2011/94_6153.pdf

Tabu, psychologia i prawo
https://edepot.wur.nl/547632
https://cep.ucsb.edu/wp-content/uploads/2023/05/kinnature05510.pdf
https://mcgill.ca/sociology/files/sociology/2009_--_ajs.pdf
https://stafforini.com/works/haidt-2001-emotional-dog-its/
https://dlab.sauder.ubc.ca/sjdm/journal/15/15405/jdm15405.html
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2605922/
https://www.riksdagen.se/en/news/articles/2026/may/26/marriage-between-cousins-and-other-close-relatives_cms62ab44e1-8c3f-435e-87e7-4c1b622e21faen

Nie tworzyli ceramiki, chociaż tam, skąd przybyli, była ona dobrze znana. Domy budowali okrągłe - dokładnie takie jak w wielu miejscach świata przed tysiącami lat. W wiosce na wzgórzu żyli przez długie 1500 lat, a potem ją porzucili - bez paniki, z rozmysłem. I dlatego dziś wiemy, jak żyli i Wam o tym opowiadamy w wyjątkowym odcinku, który nagraliśmy - i sfilmowaliśmy - dla Was w terenie, w neolitycznej wiosce Chirokitia na Cyprze.

Posłuchajcie i obejrzyjcie! 

Zachęcamy też do posłuchania naszej serii kryminalno-naukowej “Laboratorium zbrodni”, które tworzymy we współpracy z Polskim Radiem: 
https://open.spotify.com/show/5Sw33l0P1o2vDOErG6VGL2?si=b3068c6d99a34dac

Jeśli podobają Wam się nasze podcasty, rozważcie wsparcie nas na Patronite - dzięki Waszym wpłatom będziemy mogli utrzymać cotygodniowy rytm ukazywania się nowych odcinków: 
https://patronite.pl/crazynauka

Jeśli wolisz jednorazowo postawić nam kawę, to super. Dzięki! 😊
https://buycoffee.to/crazynauka 

A tu znajdziecie nasze koszulki 😊
https://kreatorium.com/pl/c/Crazy-Nauka/109  

Przygotowując ten odcinek, korzystaliśmy m.in. z tych źródeł:
https://www.culture.gov.cy/dmculture/da/da.nsf/All/4EF92D50616EFE49C225719B00314171?OpenDocument
https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0003426
https://whc.unesco.org/en/list/848
https://whc.unesco.org/en/list/0848/documents/
https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_2009_num_35_2_5299
https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1983_num_9_2_4343
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3365171/
https://doi.org/10.1038/s41598-024-60161-z
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033589406000949
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352409X19301270
https://www.nature.com/articles/nature24476
https://www.nature.com/articles/nature13673
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4170574/
https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1990_num_16_2_5101
https://whc.unesco.org/en/decisions/2753/